Truyền thống khất sĩ ở Việt Nam: hình ảnh không hề xa lạ

⚠️ Chưa đối chiếu đủ nguồn — bài này còn chi tiết chưa tìm được nguồn gốc hoặc chưa được thẩm định độc lập; các phần đó được ghi rõ trong bài.

Năm 2024, nhiều người Việt nhìn hình ảnh nhà tu đi bộ khất thực như điều hiếm thấy. Thực ra, trên đất nước này đã có những truyền thống khất thực của riêng mình — nổi bật là hệ phái Khất sĩ hình thành tại Nam Bộ giữa thế kỷ XX, và các chùa Phật giáo Nam tông Khmer nơi sư sãi vẫn mang bát vào phum sóc. Bài này phác lại dòng chảy ấy — để hiện tượng hôm nay được nhìn trong chiều sâu lịch sử của chính nó.

Cội nguồn: du tăng và bình bát trên đất Việt

Nếp nhà sư rời chùa đi hành cước, tìm thầy học đạo có mặt trong nhiều truyền thống Phật giáo, và Phật giáo Việt Nam cũng biết đến hình ảnh ấy. Tuy vậy, Phật giáo Việt Nam định hình chủ yếu quanh ngôi chùa; bài này không nêu tên hay niên đại cụ thể về các du tăng thời Lý – Trần vì chưa đối chiếu được nguồn sử liệu gốc.

Ở Tây Nam Bộ, Phật giáo Nam tông Khmer giữ nếp khất thực trong đời sống phum sóc. Theo một bài viết trên Giác Ngộ về chùa và sư sãi trong quan niệm của người Khmer Nam Bộ, sư sãi đều đi khất thực: hằng ngày các chùa phân công luân phiên, mỗi nhóm hai vị sư mang bình bát đến từng nhà, thường vào khoảng 9–10 giờ sáng.

Hệ phái Khất sĩ: "Nối truyền Thích Ca Chánh pháp"

Chương đặc sắc nhất của truyền thống này là Đạo Phật Khất sĩ Việt Nam, do Tổ sư Minh Đăng Quang (thế danh Nguyễn Thành Đạt, sinh năm 1923 tại làng Phú Hậu, quận Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long) khai lập. Hệ phái thường lấy mốc năm 1944, năm ngài xuất gia; năm 1947, ngài lấy pháp hiệu Minh Đăng Quang và bắt đầu thu nhận đệ tử xuất gia. Với chí nguyện "Nối truyền Thích Ca Chánh pháp", ngài chủ trương sống theo nếp tăng đoàn thời Đức Phật: ba y một bát, không tài sản, không ở một nơi cố định, ngày ngày khất thực. Giáo lý của ngài được ghi lại trong bộ Chơn Lý gồm 69 bài, viết bằng chữ Quốc ngữ dễ hiểu.

Đoàn du tăng Khất sĩ do ngài dẫn dắt đi khắp các tỉnh Nam kỳ, vừa hoằng pháp vừa lập tịnh xá. Ngày mùng 1 tháng 2 năm Giáp Ngọ (1954), trên đường hoằng hóa từ Sa Đéc đến Cần Thơ, ngài vắng bóng — từ đó không ai gặp lại, khi ngài 32 tuổi; hệ phái vẫn tổ chức lễ tưởng niệm sự kiện này. Sự nghiệp được các đệ tử tiếp nối qua nhiều giáo đoàn Tăng; về phía ni giới, Ni trưởng Huỳnh Liên dẫn dắt hội chúng tỳ kheo ni từ năm 1947, và năm 1958 Giáo hội Ni giới Khất sĩ Việt Nam được thành lập. Kiến trúc tịnh xá bát giác, nghi lễ giản dị và kinh kệ tụng bằng tiếng Việt là những nét riêng của hệ phái.

Ngày 07/11/1981, Giáo hội Phật giáo Việt Nam được thành lập trên cơ sở hợp nhất 9 tổ chức Phật giáo, trong đó có hệ phái Khất sĩ; từ đó Khất sĩ cùng Bắc tông và Nam tông là ba hệ phái của Giáo hội. Theo số liệu dẫn trên phatgiao.org.vn, năm 2022 hệ phái Khất sĩ có 5.178 vị tăng ni tham gia Giáo hội.

Đặt hiện tượng hôm nay vào dòng chảy

Nhìn từ chiều sâu ấy, hình ảnh ông (thầy) Minh Tuệ đi bộ khất thực không hẳn là "vật thể lạ" rơi vào văn hóa Việt — nó gần với những hình ảnh đã có: đoàn du tăng Khất sĩ Nam Bộ thuở trước, các sư Khmer mang bát vào phum sóc. Một phần sức cộng hưởng của hiện tượng 2024 có thể đến từ đó: công chúng nhận ra một hình ảnh cũ mà đời sống đô thị hiện đại ít khi cho họ thấy.

Cần chính xác để tránh gán ghép: theo thông tin Giáo hội Phật giáo Việt Nam đưa ra ngày 16/05/2024, ông (thầy) Minh Tuệ không phải tu sĩ của Giáo hội, tức cũng không thuộc hệ phái Khất sĩ — một hệ phái thành viên của Giáo hội. RFA (30/12/2024) mô tả ông thực hành 13 hạnh đầu đà, danh mục được liệt kê trong Thanh Tịnh Đạo; VietNamNet (17/05/2024) ghi nhận ông không nhận tiền. Bài này không xếp ông vào dòng nào — nó chỉ ra rằng mảnh đất văn hóa nơi ông bước đi đã từng in những dấu chân trì bình trước ông. Sự kính trọng dành cho mọi dấu chân ấy — của hệ phái Khất sĩ, của Nam tông Khmer, và của một người bộ hành hôm nay — không loại trừ nhau; chúng cùng kể một câu chuyện dài về sức sống của hình ảnh bình bát trên đất Việt.