Lịch sử hành hương Phật giáo: từ các nhà chiêm bái Trung Hoa đến hôm nay

⚠️ Chưa đối chiếu đủ nguồn — bài này còn chi tiết chưa tìm được nguồn gốc hoặc chưa được thẩm định độc lập; các phần đó được ghi rõ trong bài.

Đi bộ đến những nơi thiêng liêng để chiêm bái không phải hiện tượng của riêng thời đại mạng xã hội. Truyền thống hành hương Phật giáo có những ghi chép từ hơn một nghìn sáu trăm năm trước, của những nhân vật để lại tư liệu chi tiết đến mức giới nghiên cứu hiện đại vẫn dùng để tìm hiểu địa lý, xã hội và đời sống tôn giáo của nhiều vùng châu Á xưa. Đặt hình ảnh một người đi bộ hôm nay bên cạnh các nhà chiêm bái này không phải để so sánh tầm vóc, mà để thấy rõ: bộ hành chiêm bái là một thực hành có lịch sử lâu dài.

Pháp Hiển (337–khoảng 422): người mở đường

Pháp Hiển (Faxian) là một trong những nhà sư Trung Hoa sớm nhất được biết đã sang Ấn Độ và để lại ký sự về hành trình tìm kinh luật. Năm 399, ông cùng bốn đồng hành rời Trường An đi về phía tây. Qua khỏi Đôn Hoàng là vùng sa mạc mà ông mô tả: "trên không thấy chim bay, dưới không thấy thú chạy; nhìn quanh bốn phía không biết lối nào mà đi, chỉ lấy xương khô người chết làm dấu". Ông vượt dãy Thông Lĩnh (Pamir), vào Ấn Độ, chiêm bái các thánh tích gắn với cuộc đời Đức Phật, ở lại chép kinh luật, sang Sri Lanka, rồi theo đường biển trở về. Theo chính ký sự, ông mất sáu năm để đến Trung Ấn, lưu lại đó sáu năm và mất ba năm trên đường về — khoảng mười lăm năm; ông về đến bờ biển Sơn Đông vào khoảng năm 412–414.

Trong số những người cùng đi, có người quay về giữa chừng, có người như Huệ Cảnh qua đời khi vượt núi Tiểu Tuyết Sơn, có người như Đạo Chỉnh quyết định ở lại Ấn Độ; ký sự ghi rằng Pháp Hiển trở về quê hương một mình. Ghi chép của ông, Phật quốc ký, là một nguồn tư liệu độc lập quan trọng về Phật giáo Ấn Độ thời vua Chandragupta II của vương triều Gupta.

Huyền Trang (602–664): mười bảy năm và một bộ ký sự

Nếu Pháp Hiển là người mở đường, Huyền Trang (Xuanzang) là nhà chiêm bái nổi tiếng nhất trong lịch sử Phật giáo Đông Á — hình mẫu gợi cảm hứng cho nhân vật Đường Tam Tạng trong tiểu thuyết Tây Du Ký. Năm 629, khi khoảng 27 tuổi, ông bất chấp lệnh cấm xuất cảnh của triều Đường, lên đường sang phương Tây, đi qua các thành quốc Trung Á rồi vào Ấn Độ.

Ông tu học tại Nālandā — trung tâm học thuật Phật giáo lớn thời bấy giờ — với luận sư Giới Hiền (Śīlabhadra), rồi tiếp tục chiêm bái khắp tiểu lục địa. Năm 645, sau mười bảy năm, ông trở về và được vua Đường Thái Tông đón tiếp. Ông mang về ít nhất 657 bộ kinh văn Ấn Độ, và theo tiểu sử của ông, cả bảy tượng Phật cùng hơn một trăm viên xá lợi. Phần đời còn lại, ông dịch được 75 bộ, tổng cộng 1.335 quyển, trong đó có nhiều kinh luận Đại thừa quan trọng. Theo lời khuyến khích của Đường Thái Tông, ông để lại Đại Đường Tây Vực ký, mô tả địa lý, phong tục, tôn giáo của khoảng 110 xứ, vùng đất và thành quốc — nguồn tư liệu mà giới nghiên cứu hiện đại vẫn dùng, kể cả trong khảo cổ học.

Nghĩa Tịnh (635–713): con đường biển

Nhà chiêm bái thứ ba thường được nhắc cùng Pháp Hiển và Huyền Trang là Nghĩa Tịnh (Yijing, I-tsing), người đi đường biển. Năm 671, ông theo tuyến hàng hải qua Đông Nam Á sang Ấn Độ, chiêm bái các thánh tích gắn với cuộc đời Đức Phật rồi tu học tại Nālandā khoảng mười năm. Trên đường về, ông lưu lại vương quốc Srivijaya (nay thuộc Sumatra, Indonesia) để dịch kinh và viết ký sự; ông khen trình độ Phật học ở đây và khuyên tăng sĩ Trung Hoa nên học tại Srivijaya trước khi sang Nālandā. Năm 695, ông về đến Lạc Dương; toàn bộ hành trình kéo dài khoảng 25 năm.

Nghĩa Tịnh để lại hai tác phẩm quan trọng: Nam Hải ký quy nội pháp truyện, ghi chép về cách thực hành Phật giáo ở Ấn Độ và vùng biển phía Nam, và Đại Đường Tây Vực cầu pháp cao tăng truyện, kể về các tăng sĩ sang phương Tây cầu pháp. Khác với hai vị trước, ông chú trọng ghi lại sinh hoạt và giới luật của tăng đoàn đương thời. Hành trình của ông cũng cho thấy mạng lưới hành hương Phật giáo không chỉ có đường bộ qua Trung Á, mà còn có tuyến hàng hải nối Đông Á với Ấn Độ qua Đông Nam Á.

Truyền thống thudong ở Đông Nam Á

Song song với các chuyến chiêm bái xuyên lục địa, Đông Nam Á có một truyền thống hành cước riêng vẫn còn đến ngày nay. Ở Thái Lan, lối sống du hành, khổ hạnh, độc cư và hành thiền của một số tỳ kheo được gọi là thudong, từ chữ Pāli dhutaṅga (hạnh đầu đà). Hành trang đặc trưng của các vị gồm bình bát, y áo và chiếc crot (klot) — cây dù có thể treo mùng để ngủ ngoài trời. Khác với chuyến đi một lần trong đời của Pháp Hiển hay Huyền Trang, thudong là một nếp sống: các vị có thể du hành qua rừng núi, làng mạc, khất thực dọc đường và dừng lại hành thiền nơi thanh vắng.

Vị thầy có ảnh hưởng lớn trong truyền thống này ở Thái Lan hiện đại là Ajaan Mun Bhuridatto (1870–1949). Ngài xuất gia năm 1893, sống phần đời còn lại chủ yếu du hành qua Thái Lan, Miến Điện và Lào, hành thiền trong rừng; cùng thầy mình là Ajaan Sao Kantasilo, ngài khai lập truyền thống thiền rừng (Kammaṭṭhāna) nay đã lan khắp Thái Lan và ra nhiều nước. Nhìn trong bối cảnh này, việc một người thực hành hạnh đầu đà đi bộ dài ngày không phải hiện tượng cô lập: nó gần gũi với một mạch thực hành vẫn còn sống ở Đông Nam Á, vốn bắt rễ từ truyền thống đầu đà trong kinh điển.

Vì sao hành hương bằng đôi chân vẫn còn ý nghĩa trong thời đại di chuyển bằng máy bay

Một câu hỏi tự nhiên nảy sinh: khi đã có thể bay từ nhiều nơi ở châu Á đến Ấn Độ trong vài giờ, vì sao đi bộ hàng nghìn cây số vẫn được xem là có giá trị tôn giáo — chứ không chỉ là "cách làm cũ, khi chưa có phương tiện tốt hơn"? Văn bản của các nhà chiêm bái xưa gợi một phần câu trả lời: ở đoạn kết ký sự, Pháp Hiển viết rằng vì muốn mang về những điều mắt thấy mà các bậc thầy ở quê nhà chưa được nghe đầy đủ, ông cứ đi tiếp mà không màng thân mạng, chấp nhận gian nan cả trên đất liền lẫn trên biển. Gian khổ ấy không phải điều ông tìm kiếm, nhưng là cái giá ông sẵn lòng trả vì mục đích cầu pháp.

Đây là điểm phân biệt hành hương như một pháp tu với việc "đi tham quan thánh tích": khoảng cách, thời gian và sự bất định của con đường có thể trở thành chất liệu rèn luyện tâm. Một chuyến bay đưa thân xác đến thánh địa mà không đòi hỏi gì nhiều từ tâm thức; một hành trình đi bộ nhiều tháng buộc người đi đối diện mỗi ngày với đói, mệt, thời tiết và sự bất định. Dù vậy, cũng cần nhớ lời dạy trong Kinh Chuyển Pháp Luân: người xuất gia nên tránh cả hai cực đoan, đắm say dục lạc và tự hành khổ thân xác — gian khổ tự nó không phải mục đích.