Phật giáo trên đường hành hương: Lào, Thái Lan, Ấn Độ, Nepal

⚠️ Chưa đối chiếu đủ nguồn — bài này còn chi tiết chưa tìm được nguồn gốc hoặc chưa được thẩm định độc lập; các phần đó được ghi rõ trong bài.

Hành trình về đất Phật của đoàn bộ hành đi qua những vùng đất có quan hệ rất khác nhau với Phật giáo: từ Lào và Thái Lan — nơi Phật giáo Thượng tọa bộ vẫn là một phần đời sống thường ngày — đến Ấn Độ và Nepal, nơi đạo Phật ra đời nhưng ngày nay là tôn giáo thiểu số. Hiểu bối cảnh này giúp người đọc hình dung đúng những gì đoàn gặp trên từng chặng. Bài tập trung vào bốn nước kể trên; ngoài ra đoàn còn đi qua Malaysia, Batam (Indonesia), Singapore và Sri Lanka.

Lào và Thái Lan: xứ sở mà bình bát chưa từng rời khỏi đời thường

Lào và Thái Lan thuộc số ít quốc gia nơi Phật giáo Thượng tọa bộ (Theravāda) giữ vai trò trung tâm trong đời sống văn hóa. Tại Thái Lan, theo các khảo sát của Pew Research Center và báo cáo tự do tôn giáo của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, hơn 90% dân số theo Phật giáo. Xuất gia tạm thời là nếp phổ biến: theo truyền thống, nhiều thanh niên Thái xuất gia trong một mùa an cư, khoảng ba tháng. Đoàn bộ hành vào Thái Lan qua cửa khẩu Chong Mek ngày 31/12/2024 và ở trên đất Thái đến ngày 06/03/2025.

Tại Lào, cố đô Luang Prabang — Di sản Thế giới UNESCO từ năm 1995, với hơn 30 ngôi chùa — nổi tiếng với nghi thức mỗi sáng lúc mặt trời mọc, các nhà sư đi thành hàng qua phố nhận thực phẩm do người dân cúng dường. Đoàn bộ hành đi qua Lào từ ngày 12 đến 31/12/2024, những ngày đầu tiên ngoài lãnh thổ Việt Nam; ở đây, hình ảnh tam y nhất bát — điều từng gây tranh cãi ở quê nhà — nằm giữa một nền văn hóa vốn quen với hình ảnh nhà sư khất thực.

Ấn Độ hôm nay: quê hương của đạo Phật, nơi đạo Phật là thiểu số

Nghịch lý lớn nhất nằm ở chặng cuối: Ấn Độ — nơi Đức Phật thành đạo, thuyết pháp và nhập diệt — theo điều tra dân số năm 2011 chỉ có khoảng 0,7% dân số theo Phật giáo. Sau nhiều thế kỷ hưng thịnh với các trung tâm tu học như Nālandā, nơi Huyền Trang và Nghĩa Tịnh từng tu học, Phật giáo dần suy giảm và đến khoảng thế kỷ XII thì phần lớn đã bị Ấn Độ giáo thay thế trên tiểu lục địa. Nguyên nhân của sự suy tàn gồm nhiều yếu tố đan xen và đến nay giới sử học vẫn còn bàn luận.

Vì vậy, khi đoàn có mặt tại Bồ Đề Đạo Tràng từ ngày 26/04/2025 và lưu lại Ấn Độ khoảng năm tháng, họ không bước vào một xã hội Phật giáo như ở Lào hay Thái Lan, mà vào một đất nước nơi các thánh tích tồn tại như di sản được gìn giữ giữa một nền văn hóa đa số theo tôn giáo khác. Quanh tháp Đại Giác, người dân và cộng đồng Phật giáo từ nhiều nơi — Tây Tạng, Nhật Bản, Myanmar, Thái Lan, Sri Lanka, Bhutan, Việt Nam và nhiều nước khác — đã dựng chùa, tự viện mang kiến trúc riêng của mình.

Nepal và Lâm-tỳ-ni: nơi khởi đầu nằm ở đường biên

Lâm-tỳ-ni — nơi đản sinh — nằm ở miền nam Nepal ngày nay, gần biên giới Ấn Độ. Theo điều tra dân số năm 2021, khoảng 81% dân Nepal theo Ấn Độ giáo và khoảng 8% theo Phật giáo. Lâm-tỳ-ni được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới năm 1997; theo hồ sơ UNESCO, khu di sản nằm ở trung tâm vùng quy hoạch tổng thể do kiến trúc sư Kenzo Tange thực hiện từ năm 1972 đến 1978, khởi xướng cùng Liên Hợp Quốc. Quanh khu vườn thiêng là khu tự viện với nhiều ngôi chùa do các tổ chức Phật giáo từ nhiều quốc gia xây dựng.

Đoàn vượt cửa khẩu Sonauli sang Nepal ngày 25/09/2025 và đến Lâm-tỳ-ni ngày 26/09/2025; theo các nhóm theo dõi trong cộng đồng (xem trang Đang ở đâu), từ đó đến nay đoàn chủ yếu lưu lại quanh khu vực Lâm-tỳ-ni. Với người hành hương đi bộ từ xa, việc chạm đến Lâm-tỳ-ni mang một ý nghĩa vòng tròn: đây là nơi cuộc đời Đức Phật bắt đầu — trước khi trở thành bậc Đạo sư, Ngài từng chỉ là một hài nhi chào đời tại khu vườn này.

Ý nghĩa của một hành trình đa văn hóa

Đặt các chặng cạnh nhau, hành trình về đất Phật hóa ra là một chuyến đi qua nhiều bối cảnh tôn giáo khác nhau: từ nơi đạo Phật là nhịp sống thường ngày (Lào, Thái Lan), đến nơi đạo Phật là ký ức lịch sử được gìn giữ giữa một xã hội đa số theo tôn giáo khác (Ấn Độ), đến nơi đạo Phật là di sản được quốc tế cùng chăm sóc (Nepal). Không chặng nào "đúng Phật giáo hơn" chặng nào — mỗi nơi phản ánh một giai đoạn khác nhau trong lịch sử truyền bá của đạo Phật.

Với người dõi theo hành trình từ Việt Nam, hiểu bối cảnh này giúp diễn giải đúng những gì được ghi nhận qua từng chặng: sự đón tiếp ở Đông Nam Á không có nghĩa những chặng sau cũng giống vậy, và những khác biệt ở Ấn Độ hay Nepal phản ánh một bối cảnh tôn giáo — xã hội khác, không nhất thiết là thiếu thiện cảm. Trên đường đi cũng có những giới hạn thực tế: ngày 04/03/2025 đoàn không thể qua cửa khẩu Mae Sot vì cửa khẩu này chỉ mở cho công dân Thái Lan và Myanmar, và tại Sri Lanka cảnh sát đề nghị đoàn ngừng đi bộ. Bài học sau cùng, có lẽ, là con đường của Đức Phật, dù khởi đầu tại một nơi cụ thể, chưa bao giờ thuộc về riêng một mảnh đất nào.