Hạnh ngủ ngồi

Không nằm; khi nghỉ chỉ ngồi, có thể đứng dậy đi kinh hành.

Giải nghĩa

Vị hành giả nguyện không nằm; có thể ngồi, hoặc đứng dậy đi kinh hành vào bất cứ canh nào của đêm — chỉ riêng tư thế nằm là không được. Thanh Tịnh Đạo xếp đây là hạnh duy nhất trong 13 hạnh gắn với tinh tấn (mười hai hạnh kia gắn với vật dụng), giúp cắt đứt sự đắm say lạc thú nằm và ngủ nghỉ.

Cách thọ trì và ba bậc hành trì

Lời thọ: "Tôi từ chối sự nằm" hoặc "Tôi thọ trì hạnh ngồi". Người thọ hạnh có thể đứng dậy đi kinh hành vào bất cứ canh nào của đêm; chỉ riêng tư thế nằm là không được. Ba bậc: bậc thượng không dùng vật tựa lưng, dây vải hay dây buộc (để khỏi ngã khi ngủ gục); bậc trung được dùng một trong ba thứ ấy; bậc hạ được dùng vật tựa lưng, dây vải, dây buộc, gối, ghế có tựa lưng và ghế có cả tay vịn. Nằm xuống thì hạnh bị phá.

Lợi ích tu tập

Theo Thanh Tịnh Đạo: cắt đứt trói buộc mà kinh gọi là sống đắm say lạc thú nằm, lạc thú dựa lưng, lạc thú ngủ nghỉ (bộ luận dẫn Trung Bộ); thích hợp với mọi đề mục thiền; oai nghi khiến người khác sinh lòng tin; hỗ trợ việc tinh tấn. Bộ luận cũng nhắc chuyện hai anh em trưởng lão ở Cetiyapabbata (Tích Lan) ít muốn đến mức không để ai biết mình giữ hạnh đầu đà.

Trong kinh điển

Thanh Tịnh Đạo xếp hạnh ngồi là hạnh duy nhất gắn với tinh tấn; mười hai hạnh kia gắn với vật dụng. Kinh Tăng Chi Bộ (AN 3.16) mô tả vị tỳ kheo "chú tâm cảnh giác": ban ngày và canh một ban đêm đi kinh hành và ngồi, gột sạch tâm khỏi các triền cái; canh giữa "nằm xuống như con sư tử về phía hông bên phải, hai chân gác lên nhau, chánh niệm tỉnh giác"; canh cuối thức dậy tiếp tục (bản dịch HT Thích Minh Châu) — tức nếp tu thông thường vẫn có nằm nghỉ, còn hạnh ngồi là lựa chọn tự nguyện bỏ tư thế ấy. Thanh Tịnh Đạo kể chuyện trưởng lão Pīṭhābhaya được làm cho chiếc ghế có tựa lưng và tay vịn (thuộc bậc hạ của hạnh), về sau chứng quả A-na-hàm. Bộ luận cũng nói chung về các hạnh: nếu hành một hạnh mà đề mục thiền sút giảm thì không nên hành hạnh ấy.

Liên hệ thực tiễn

Dân Việt (14/12/2024) ghi ông ngủ ngồi ban đêm ở nhà hoang hoặc nghĩa địa. Trang chưa có nguồn cho biết ông giữ hạnh ngủ ngồi từ khi nào.