Hiện tượng livestream: những kênh nội dung mọc lên quanh đoàn bộ hành

⚠️ Nội dung khởi tạo — bài này đang chờ ban biên tập hoàn tất quy trình thẩm định 5 bước và bổ sung dẫn chiếu nguồn chi tiết trước khi xuất bản chính thức.

Một nền kinh tế nội dung hình thành ngoài ý muốn

Khi lượng người xem các đoạn video, livestream về hành trình tăng vọt trên mạng xã hội đầu năm 2024, một hệ quả tất yếu của bất kỳ nền tảng nào vận hành theo thuật toán ưu tiên nội dung có tương tác cao đã xảy ra: hàng loạt tài khoản, kênh nội dung được lập ra hoặc chuyển hướng nhanh chóng để khai thác chủ đề này. Từ những người dân địa phương tình cờ quay được đoạn clip đầu tiên, đến các kênh chuyên nghiệp cử người đi theo suốt hành trình để livestream liên tục nhiều giờ mỗi ngày — một hệ sinh thái nội dung quy mô lớn hình thành trong vòng vài tuần, hoàn toàn nằm ngoài mong muốn hay kiểm soát của người bộ hành.

Giá trị thông tin và mặt trái

Cần công bằng nhìn nhận cả hai mặt của hiện tượng này. Về mặt tích cực, chính nhờ khối lượng lớn nội dung ghi hình từ nhiều góc độ, nhiều nguồn độc lập khác nhau mà công chúng có được một kho tư liệu hình ảnh phong phú, giúp việc kiểm chứng thông tin sau này (bao gồm nhiều hồ sơ trên chính trang này) có cơ sở đối chiếu dồi dào hơn so với nếu chỉ có một vài nguồn chính thức.

Nhưng mặt trái cũng hiện diện rõ rệt. Một số kênh, thay vì đơn thuần ghi lại, đã chủ động tạo tương tác bằng tiêu đề giật gân, thậm chí dàn dựng tình huống; một số khác cạnh tranh gay gắt để có được vị trí quay cận cảnh nhất, góp phần trực tiếp vào tình trạng chen lấn, mất trật tự đã ghi nhận trong giai đoạn cao điểm (xem bài toán an toàn khi đám đông tăng vọt). Một số tài khoản chạy quảng cáo kiếm lợi trực tiếp từ lượng xem khổng lồ này — một hình thức thương mại hóa hoàn toàn nằm ngoài mong muốn của người bộ hành, người vốn không hề tìm kiếm sự chú ý và nhiều lần từ chối phỏng vấn.

Phản ứng: văn bản đề nghị ngừng quay phim

Chính hiện tượng livestream và nội dung mạng xã hội bùng nổ này là một trong những lý do trực tiếp dẫn đến văn bản đề nghị không quay phim, chụp ảnh được đưa ra sau này trong giai đoạn ẩn tu tại Gia Lai (xem toàn cảnh sự việc). Văn bản này cần được đọc trong đúng bối cảnh: không phải phản ứng với sự quan tâm của công chúng nói chung, mà là phản ứng cụ thể với một nền kinh tế nội dung đã phát triển theo hướng thương mại hóa, đôi khi xâm phạm sự riêng tư và an toàn của chính người được ghi hình.

Bài học về trách nhiệm của người tạo nội dung

Nhìn lại giai đoạn này với đầy đủ bối cảnh, hiện tượng livestream quanh đoàn bộ hành là một minh chứng cụ thể cho một vấn đề rộng hơn của môi trường mạng xã hội hiện đại: ranh giới mong manh giữa việc chia sẻ thông tin có giá trị công cộng và việc khai thác thương mại một cách thiếu cân nhắc đối với đời sống riêng tư của người khác — đặc biệt khi người đó, do chính bản chất pháp hành của mình, không có khả năng hay mong muốn tự bảo vệ quyền riêng tư theo những cách thông thường (không dùng điện thoại, không có người đại diện truyền thông, không thể “yêu cầu gỡ video” qua các kênh chính thức). Trách nhiệm cân nhắc này, do đó, đặt lên vai người tạo nội dung và người xem nhiều hơn là lên vai người bị ghi hình.