Người đi theo và nền kinh tế chú ý: hàng người, cái chợ và hai cơ chế va vào nhau

Chuyên mục này rút lại các chương của sách Chân đất giữa đám đông. Sách là bản thảo, hồ sơ đóng ngày 26/09/2026. Xem giới hạn của sách.

Những người tự đến

Trong các video từ giữa tháng 5/2024, phía sau ông xuất hiện một hàng người mỗi ngày một dài: đầu cạo, y chắp vá, tay ôm ruột nồi cơm điện hoặc vật đựng tương tự, đi hàng một. Nhìn từ xa, đó là một đoàn tu sĩ đang du hành. Nhìn gần, theo sách, đó là một trong những hiện tượng dễ bị hiểu sai nhất của cả câu chuyện.

Ông không nhận ai trong hàng người ấy làm đệ tử, nhất quán với việc ông không nhận mình là thầy. Theo sách, trưa 17/5 ở Cẩm Thịnh ông chỉ nói: nếu mọi người đi theo để tập bộ hành, rèn luyện sức khỏe, bước thẳng hàng, giữ yên lặng trật tự thì tốt. Báo Công Thương ngày 20/5 thuật lại rằng mỗi lần dừng chân ông vẫn nói với họ: muốn đi thì đi, muốn về thì về, nhưng nhớ xin phép gia đình. Ông không tuyển mộ, không sát hạch, cũng không đuổi ai.

Hàng người lớn rất nhanh. Ngày 30/5, VnExpress ghi khoảng 30 người đi theo ông qua Quảng Trị — chưa kể vòng ngoài gồm người đi bộ, xe máy và người cầm máy quay. Không ai công bố danh sách, vì không có ai để lập danh sách. Từ một người đi một mình đến vài chục người vào hàng, tất cả diễn ra trong vài tuần, không qua một lời mời nào.

Vì thế sách từ chối hai cách gọi dễ dãi: không thể gọi họ là “đệ tử của Minh Tuệ” vì ông không nhận, cũng không thể gọi là “tăng đoàn” vì chữ ấy gợi ra thầy, trò và một tổ chức đứng sau — tức là gán cho ông vai trò ông đã công khai từ chối. Cách gọi chính xác nhưng dài dòng: những người mặc y đi cùng, những người tự đi theo.

Một khoảng trống và cái chợ

Theo sách, sự hiện diện của ông tạo ra một khoảng trống, và đủ loại người tự tìm chỗ cho mình: người thực hành nghiêm cẩn, người tìm ý nghĩa, người tìm khung hình, và cả người tìm nơi phát tán một thứ “đạo” riêng. Khoảng trống ấy cũng gồm một thị trường: theo Công Thương (20/5), trên mạng đã có áo, váy giống bộ đồ ông mặc với giá 120 — 450 nghìn đồng một bộ; theo VOV (30/5), hiện tượng ấy lên cả sàn thương mại điện tử, có người mẫu mặc áo chắp vá kiểu “phấn tảo”. Về sau còn có tranh vẽ, tượng tạc và “bát Minh Tuệ” mô phỏng ruột nồi cơm điện. Trang chưa đọc được bản gốc các bài này; ghi lại như lời thuật của sách.

Cái chợ dựng được nhờ một hạ tầng mười năm trước chưa có: sóng 4G chạy dọc quốc lộ, điện thoại có thể phát trực tiếp ở bất cứ đoạn lề đường nào, và các nền tảng video ngắn phân phối video qua hệ thống đề xuất chứ không chỉ theo danh sách kênh đã đăng ký. Một tài khoản mới lập, chưa có người theo dõi, vẫn có thể có đoạn quay xuất hiện trên rất nhiều màn hình trước khi trời tối.

Hai cơ chế va vào nhau

Sách mô tả quốc lộ 1A mùa hè ấy bằng hai cơ chế cùng làm đúng việc của mình. Cơ chế thứ nhất là một truyền thống hơn hai nghìn năm tuổi, hướng người thực hành đến việc sống sao cho càng ít bị người đời nhìn thấy càng tốt; mười ba hạnh đầu đà không có chỗ cho khái niệm “khán giả”. Cơ chế thứ hai, ra đời trong khoảng mười lăm năm gần đây, làm điều ngược lại: tìm ra những gì người ta chưa từng thấy và đưa đến trước càng nhiều con mắt càng tốt. Những điều đặt ra để giữ ông khuất khỏi tầm mắt người đời lại trở thành lý do khiến ông không thể khuất.

Hậu quả cụ thể hiện ra ở những đoạn đường đông. Theo phóng sự Kênh 14 ngày 27/5 mà sách dẫn, cuối tháng 5 trên quốc lộ 1A qua Quảng Trạch, Quảng Bình, có người đi vào rừng từ ba, bốn giờ sáng để tìm chỗ ông ngồi qua đêm, có người mang máy thổi bụi đi trước “dọn đường”, có người đưa điện thoại qua ô cửa thông gió khi ông vào nhà vệ sinh ở cây xăng. Công an và cảnh sát giao thông phải tăng cường lực lượng, chặn cầu, phân luồng. Cũng theo phóng sự ấy, ông nói với những người xung quanh rằng những người này đi để quay phim vui chơi chứ không để học tập, làm vậy rất cản trở. (Trang chưa đọc được bản gốc phóng sự; xem thêm bài toán an toàn khi đám đông tăng vọt.)

Ba tầng nhận thức

Tầng thứ nhất — điều quan sát được. Hàng chục kênh YouTube và TikTok phát trực tiếp song song từ đoàn bộ hành; trên các sàn thương mại điện tử có áo, tranh, tượng. Ngày 24/7/2024, theo VnExpress, Công an tỉnh Gia Lai tạm giữ hình sự một phụ nữ vì nhiều lần gọi điện cho một Việt kiều ở Úc, yêu cầu gửi tiền “để lo cho sư Minh Tuệ” — báo ghi hơn 250 triệu đồng; con số trong hồ sơ vụ án về sau là 244,9 triệu đồng (xem hồ sơ đính chính).

Tầng thứ hai — điều suy luận được. Doanh thu trên các nền tảng đến từ quảng cáo, quà tặng ảo trong các buổi phát trực tiếp và thỏa thuận riêng giữa kênh với bên thứ ba. Từ đó chỉ suy ra được cấu trúc: mỗi bước chân của ông, qua ống kính người quay, có thể quy thành lượt xem. Khi hàng chục kênh cùng phát một đoàn người, thứ phân biệt kênh này với kênh kia là góc máy và khoảng cách; không cần ai là người xấu, chỉ cần mỗi người nhích lên nửa bước so với người bên cạnh.

Tầng thứ ba — điều chưa biết. Tổng doanh thu, ai hưởng lợi bao nhiêu, nền tảng chia cho từng kênh ra sao, tiền thực thu từ quà tặng ảo — không có con số nào được công bố.

Sách ghi lại rằng lợi ích, nếu có, đi về phía những người xa lạ; người đi bộ và xin cơm ở giữa không thu một đồng, và cũng không thể tắt cỗ máy ấy đi. Chi phí thì rơi vào mặt đường, vào công an và cán bộ xã phải bỏ việc để phân luồng, vào căn nhà ở Ia Tô phải tiếp người lạ mỗi ngày, và vào chính người đứng ở tâm điểm. Đọc thêm hiện tượng livestream quanh ông (thầy) Minh Tuệ.